Na etapie fundamentów i stropów często pojawia się problem: prace żelbetowe idą wolno, a na budowie wiecznie brakuje rąk do rozszalowywania. W wielu przypadkach diagnoza jest prosta – klasyczny, wielokrotnego użytku szalunek jest przenoszony z budowy na budowę i trzeba się do niego dostosować, zamiast dopasować rozwiązanie do konkretnego domu. W takim układzie opłaca się rozważyć szalunek tracony, który łączy funkcję formy i elementu konstrukcyjno-izolacyjnego. W praktyce oznacza to mniej pracy przy deskowaniu, mniej mostków termicznych i często szybsze zamknięcie stanu surowego.
Czym jest szalunek tracony w budowie domu
Szalunek tracony to forma, której nie rozbiera się po związaniu betonu – zostaje w konstrukcji jako element stały. Zastępuje tradycyjne deskowanie lub płyty szalunkowe i jednocześnie pełni dodatkowe funkcje: izolacyjne, osłonowe, a czasem dekoracyjne.
Najczęściej spotykane na budowach domów jednorodzinnych są:
- pustaki szalunkowe betonowe – do ścian fundamentowych i piwnicznych,
- bloczek styropianowy (ICF) – do ścian nośnych i piwnic z wysoką izolacyjnością,
- płyty cementowo-wiórowe lub włóknowo-cementowe – do belek, nadproży, wieńców i stropów,
- systemowe kasety stalowe lub prefabrykaty – tam, gdzie ważna jest odporność mechaniczna i ognioodporność.
Wspólnym mianownikiem jest to, że zamiast inwestować w rozbieralne szalunki, kupuje się materiał, który po betonowaniu staje się integralną częścią przegrody.
Gdzie stosuje się szalunek tracony w domu jednorodzinnym
Nazwa brzmi technicznie, ale zastosowanie na zwykłej budowie jest dość szerokie. W wielu miejscach szalunek tracony rozwiązuje po prostu kłopotliwe detale.
Fundamenty i ściany piwnic
Najczęstsze pole zastosowania to ławy fundamentowe, ściany fundamentowe oraz ściany piwniczne. Pustaki szalunkowe betonowe ustawia się na fundamencie jak klocki, zbroi w środku i zalewa betonem. Zewnętrzną stronę można dodatkowo ocieplić płytami XPS lub styropianem, ale sam proces wznoszenia idzie szybko i bez walki z deskami.
W gruntach wysadzinowych, przy wyższych ścianach piwnic lub w zabudowie bliźniaczej często stosuje się szalunek tracony z płyt cementowo-włóknowych. Płyty te pozostają od strony gruntu, a od środka wykonuje się tynk lub okładzinę. Odpada ryzyko obsunięcia się skarpy przed rozszalowaniem, bo nie ma czego rozszalowywać.
Ściany nośne z kształtek styropianowych (ICF)
Systemy ICF (Insulated Concrete Form) w domach energooszczędnych i pasywnych są coraz częściej spotykane. Styropianowe „pustaki” składane są na sucho, wewnątrz układa się zbrojenie, a całość jest zalewana betonem. Po stwardnieniu betonu szalunek zostaje jako dwustronna warstwa izolacji.
W efekcie powstaje masywna ściana żelbetowa z gotowym ociepleniem od zewnątrz i od wewnątrz. Znika potrzeba dodatkowego docieplania ścian zewnętrznych, choć trzeba dobrze zaplanować prowadzenie instalacji i wykończenie wewnętrzne.
Stropy, wieńce i nadproża
W wieńcach i nadprożach coraz częściej stosowane są kształtki szalunkowe z betonu komórkowego lub ceramiki, które zostają na stałe i tworzą jednolitą powierzchnię ściany. Dzięki temu nie ma „gołego” betonu i osłabienia izolacyjnego na wieńcu.
Przy stropach żelbetowych pojawiają się systemy, gdzie dolną powierzchnię stropu stanowią płyty szalunkowe tracone (z płyt cementowo-wiórowych lub prefabrykowanych elementów), do których mocuje się zbrojenie i zalewa betonem. Po związaniu strop ma od razu twardą, równą powierzchnię do tynkowania lub mocowania okładzin.
Szalunek tracony nie zawsze jest tańszy w materiałach, ale potrafi znacząco zmniejszyć koszt robocizny i przyspieszyć harmonogram budowy.
Najważniejsze zalety szalunku traconego
Decyzja o wykorzystaniu szalunku traconego zwykle nie wynika z mody, tylko z kalkulacji: pracy, czasu i ryzyka na budowie.
Oszczędność czasu i robocizny
Brak konieczności rozszalowywania to nie jest drobny detal. Przy fundamentach czy ścianach piwnicznych rozebranie deskowania i jego oczyszczenie potrafi zająć nawet kilka dni w małej ekipie. W przypadku szalunku traconego po związaniu betonu prace od razu przechodzą do kolejnego etapu.
Gotowe elementy szalunkowe mają zazwyczaj odpowiednio wyprofilowane krawędzie, zamki i dystanse pod zbrojenie. Ułatwia to utrzymanie wymiarów i skraca czas ustawiania. Mniej miejsca jest też na błędy typu „rozjechane” ściany fundamentowe lub niewłaściwe otulenie prętów.
Lepsza izolacyjność i ograniczenie mostków termicznych
Dotyczy to szczególnie systemów styropianowych ICF oraz kształtek wieńcowych i nadprożowych. W tradycyjnej technologii wieniec czy nadproże jest „plackiem betonu” przebijającym warstwę ocieplenia. W szalunku traconym beton jest od razu otulony materiałem izolacyjnym.
W praktyce przekłada się to na:
- mniejszą ilość skomplikowanych dociepleń „po fakcie”,
- mniej ryzykownych detali na styku ściana–strop–dach,
- bardziej przewidywalną temperaturę powierzchni ścian w narożnikach i przy wieńcach.
Mniejsza liczba błędów wykonawczych
Szalunek tracony jest „fabrycznie” przygotowany do określonych zastosowań. Producent definiuje szerokość, wysokość, sposób zbrojenia, a często także klasy betonu. Dobra dokumentacja systemowa zmniejsza liczbę decyzji podejmowanych na szybko na budowie.
W wielu ekipach słabym punktem jest poprawne ustawienie i stężenie tradycyjnych szalunków. Przy systemach traconych ogranicza się pole do błędów: elementy pasują do siebie, łatwiej zachować kąty, a konstrukcja jest stabilna jeszcze przed betonowaniem.
Rodzaje szalunku traconego a praktyka wykonawcza
Pod nazwą „szalunek tracony” kryje się kilka odmiennych rozwiązań. Warto dobrać je do konkretnego fragmentu domu, zamiast na siłę stosować jeden system wszędzie.
Pustaki szalunkowe betonowe
Najbardziej rozpowszechnione w fundamentach i piwnicach. Układa się je na zaprawie lub „na sucho” (w zależności od systemu), zwykle w dwóch warstwach na wysokość 50–60 cm między kolejnymi etapami betonowania. W środku prowadzi się zbrojenie pionowe i poziome.
Typowe zalety to:
- proste murowanie – nawet dla mniej doświadczonej ekipy,
- duża masa ściany – dobra akumulacja cieplna,
- możliwość łatwego docięcia na wymiar.
Trzeba jednak pamiętać o dobrym zagęszczeniu betonu w środku pustaka i prawidłowym ułożeniu izolacji przeciwwodnej oraz termicznej od zewnątrz.
Systemy styropianowe ICF
ICF to rozwiązanie bardziej zaawansowane, ale w domach energooszczędnych bardzo racjonalne. Oprócz szybkości budowy oferuje ścianę, która już na starcie ma bardzo niski współczynnik U. Beton zapewnia sztywność i masę, styropian – ciągłość izolacji.
Przy tych systemach trzeba szczególnie pilnować:
- dokładnego wibrowania betonu, żeby nie powstały pustki,
- szczelności połączeń elementów styropianowych,
- dobrego zaprojektowania mocowań cięższych elementów (markizy, balkony, balustrady).
Nie jest to technologia „zrób to sam” dla każdego, ale przy współpracy z doświadczoną ekipą pozwala zbudować ciepłą, zwartą bryłę z niewielką liczbą mostków termicznych.
Ograniczenia i na co uważać przy szalunku traconym
Szalunek tracony ma wiele plusów, ale nie rozwiązuje wszystkich problemów. W pewnych sytuacjach może wręcz komplikować sprawę, jeśli jest użyty nieadekwatnie.
Po pierwsze – koszt jednostkowy materiału często jest wyższy niż w przypadku zwykłych desek i klasycznych bloczków. Opłacalność wynika z oszczędności robocizny i sprzętu, a nie z samej ceny zakupu.
Po drugie – sztywność i nośność niektórych systemów przed zalaniem betonem jest ograniczona. Wymaga to ostrożności na etapie montażu: niedopuszczalne jest „podpieranie się” ścianami z szalunku traconego przy składowaniu materiałów czy transporcie wewnątrz budynku przed związaniem betonu.
Po trzecie – wszystkie instalacje, wnęki czy bruzdy muszą być dobrze przemyślane. W ścianie z betonu w szalunku traconym późniejsze „kucie” jest wielokrotnie trudniejsze niż w zwykłym murze z pustaków czy betonu komórkowego.
Kiedy warto postawić na szalunek tracony
Szalunek tracony najlepiej sprawdza się tam, gdzie logistyka i tempo budowy są równie ważne jak koszt samych materiałów. Na małej działce, bez wygodnego placu składowego, trudno jest rozkładać i przechowywać klasyczne szalunki. Podobnie na działkach w zabudowie bliźniaczej, gdzie dojście do ścian piwnic od zewnątrz jest utrudnione – tam pozostawienie szalunku na stałe bywa po prostu praktycznym rozwiązaniem.
W domach z wyższymi standardami energetycznymi szalunek tracony pomaga „ogarnąć” mostki termiczne na wieńcach, nadprożach i przy stropach. Przy dobrze dobranym systemie ilość skomplikowanych detali ociepleniowych wyraźnie maleje, co przekłada się na jakość wykonania całej powłoki budynku.
Ostateczna decyzja nie powinna opierać się wyłącznie na cenie jednego pustaka czy płyty. Sensowne jest policzenie całości: robocizny, czasu, sprzętu, a także ryzyka poprawek. W wielu przypadkach wtedy okazuje się, że szalunek tracony jest rozsądnym wyborem, szczególnie dla osób, które chcą szybko i możliwie „czysto” przejść przez etap stanu surowego.